Mijn liefde voor muziek (deel 2)

Voor het eerst naar het Concertgebouw – live muziek!

Concertgebouw Amsterdam (foto via www.residentieorkest.nl)
Concertgebouw Amsterdam (foto via www.residentieorkest.nl)

Mijn leraar Duits Edward Crebas die ik al noemde in deel 1 opperde in september 1991, het begin van mijn VWO-eindexamenjaar, om met een paar zesdeklassers naar het Concertgebouw te gaan. Voor het eerst in mijn leven naar hét muziekhuis in Amsterdam, nou dat leek me wel wat. We zaten op het rechterpodium (voor de kijkers links). Arnold Oestman was dirigent. De ouverture “Jessonda” van Louis Spohr werd gespeeld door het Radio Kamerorkest. Melvyn Tan speelde een wat wulps pianoconcert van Weber. Hoofdgerecht van dit Zaterdagmatinee-concert was Beethovens 8e Symfonie. De dirigent heupwiegde met het ritme van de symfonie mee.

Wauw: er werd muziek gemaakt, líve! Een levend organisme van o.a. violisten, bassisten, houtblazers, fluitisten en paukenist dat zich laat leiden door een dirigent. Fascinerend om mee te maken als jongmens.

Van dat concert bij de VARA Matinee is toen een opname gemaakt en daags daarna uitgezonden op de radio. Die uitzending heb ik op cassetteband vastgelegd; je zult wat statische ruis horen. Graag laat ik daar een stukje van horen: de introductie door een toenmalig radiomedewerker als van de ouverture uit de opera “Jessonda” van Louis Spohr (1786-1854). Deze muziek klonk als eerste in die Grote Zaal. Luist naar de beginakkoorden in de houtblazers gevolgd door de staccato’s bij de strijkers met hoornsolo: ik vond dat magisch. Ik helemaal flabbergasted, mierentietjes op de huid = kippenvel, na het slotakkoord.

Fragment 1: introductie op de ouverture Jessonda van Louis Spohr (Radio4-uitzending september 1991, 27 jaar geleden!)

Fragment 2: ouverture Jessonda (Louis Spohr), Radio Kamerorkest o.l.v. Arnold Oestman (opname en copyright: VARA Matinee Radio 4, 28 september 1991)

Ken je ook Wagner?

Ik weet nog goed dat tijdens de pauze van het concert iemand aan mij vroeg: “Ken je ook Wagner?”
Ja, ik kende zijn Walkürenritt, muziek gebruikt bij een oorlogsfilm. Of de Bruiloftsmars uit de opera Lohengrin; in de volksmond ook wel bekend als “Daar komt de bruid…”.

“Maar ik moet er verder niets van hebben”, zo zei ik als 18-jarige.

“Veel te pompeus, te hard, te luid.” Maar dat was de stem van horen-zeggen, de klok horen luiden en niet weten waar de klepel hangt. Vooroordelen over Wagner die ik eigenlijk klakkeloos had overgenomen, zonder eerst zelf mijn mening erover te vormen. Die vraag “Ken je ook Wagner?” bleef echter na het concert echoën in mijn hoofd.

CD-Boxcover Die Meistersinger von Nürnberg (Wagner) (c) Philips Classics 1991
CD-Boxcover Die Meistersinger von Nürnberg (Wagner) (c) Philips Classics 1991

Hoe gaan die dingen: in februari 1992 kocht ik niet een CD met hoogtepunten uit Wagners oeuvre, maar gelijk de complete opname “Die Meistersinger von Nürnberg”; een live-opname uit Bayreuth met Silvio Varviso als  dirigent. Een kloeke CD-box met vier schijfjes en een dik boekwerk met o.a. het libretto van de opera. Gekocht vanwege een ronkende recensie in het maandblad Luister. Ik kan me herinneren dat in die recensie een zinnetje was geschreven in de trant van:

“Zoek je een toegankelijke werk van Wagner, als eerste kennismaking, luister dan naar deze opname van de Meistersinger.”

De eerste maten in C groot van de ouverture van deze Wagneropera riep hetzelfde op als bij de “Driegroschenoper” van Kurt Weill – ik werd weer extra verliefd op muziek. Ik liet me volledig meeslepen in de toonkunst van Wagner. Een nieuw landschap opent zich zodat ik met andere ogen ging kijken naar de wereld, naar mensen, naar mezelf. Muziek brengt vreugde. Muziek geneest en heelt wat bij mij door de tijd kapot is gegaan. Muziek geeft ruimte aan eigen scheppingskracht. Muziek prikkelt onvermoede plekken in mijn hart. Muziek pint vast in wezenlijke zaken en prikt het oppervlakkige door. En de componist Richard Wagner heeft met zijn muziek mijn wereld op zijn kop gezet… Nog steeds trouwens, 26 jaar later als ik dit schrijf.

Eerst laat ik je via de beeldschatkist van het internet, YouTube, de ouvertüre tot de opera “Die Meistersinger von Nürnberg” horen:

Parsifal
De smaak van concertbezoek kreeg ik te pakken. In plaats van popconcerten mee te maken van Nirvana of Michael Jackson, ging mijn belangstelling uit naar operavoorstellingen. In april van 1992, Goede Vrijdag, bezocht ik, opnieuw in het Amsterdamse Concertgebouw, de opera Parsifal van Richard Wagner (1813-1883). Concertant gezongen tijdens de VARA Matinee in de Grote Zaal van het Concertgebouw. Dus geen toneelaankleding en acteerwerk door de zangers. Ik kende echt geen enkele noot van dit werk, het opus ultimum van Wagner zoals Parsifal wordt genoemd. Datzelfde gold ook voor het verhaal van Parsifal. Klik hier om meer te lezen over de inhoud van deze opera.

Om 16:00 uur begon akte 1 . Dirigent Edo de Waart zwaaide de openingsmuziek open. Een langgerekte melodie klonk op. Deze is in de trant van de Italiaanse componist Bellini voor wie Wagner bewondering had. De openingsmelodie van Parsifal is een stuk langzamer en  uitgerekt. In de ene melodie zit de complete opera verstopt. De rest van de ruim 4 uur durende opera is het open pellen van die wonderlijke melodie.
Ik laat je de melodie horen: voor muzieknotatie en achtergronden, klik hier en kies dan Grundthema, zie linkerkolom.

Mijn dochter Noa leest de partituur van de opera Parsifal
Mijn dochter Noa (4) leest de partituur van de opera Parsifal (foto uit maart 2016)

Om 22:30u op die bewuste Goede Vrijdagavond klonk het slotakkoord in majeur, als spiegel van de ouverture van akte 1. Zeker, het was een hele zit. De muziek bleef me boeien op één of andere manier. Het orkestrale kleurenpalet is intens, troostend, eerlijk, oprecht, recht door zee, irritant en mateloos aantrekkelijk. Muziek uitleggen blijft lastig.

De thematiek van de opera Parsifal is de mens die zijn bestemming vindt na omzwervingen, pijn en teleurstellingen. Als 19-jarige keek ik daar anders naar dan nu als 45-jarige. De existentiële thematiek die volop in de opera’s van Wagner voorkomt, ben ik na verloop van tijd steeds beter gaan begrijpen. Wagners werk kent een aantal rode draden waarvan één heel belangrijke:

“Wie verlost mij van het chaotische en corrupte van het leven?”

De wereld draagt chaos in zich mee, omdat macht corrumpeert en jaloezie mensen verscheurt. De kracht van verlossing, opoffering door een mens voor de goede zaak en de liefde vormen sterke ingrediënten voor smaakvolle Wagnersoep.

Schoonheid is inspannend en ik was moe na de Parsifal in het Concertgebouw. De muziek van Wagner heeft  mij nooit meer losgelaten. Rijen CD’s, langspeelplaten en cassettebandjes, boeken, partituren vulden mijn slaapkamer toen ik nog thuis woonde. Dat ging verder op kamers in Amsterdam. Met vrienden en medestudenten theologie Wagneropera’s bezoeken in het Muziektheater in Amsterdam. Introductieavonden organiseren op mijn studentenkamer aan het Singel in hartje stad om het werk van Wagner toegankelijker te maken. Vertellen en vooral luisteren met een groep mensen naar muziek. Heerlijk om te doen.
Onlangs heb ik dat gedaan met mensen uit de kerk van Zunderdorp en dorpsgenoten: na een introductie van mij gewoon luisteren en kijken naar de muziek. Iedereen heeft zijn eigen associatie, gevoelens en stemming bij deze muziek. Geweldig!

Na Die Meistersinger en Parsifal op geluidsdragers, kwamen Tristan und IsoldeTannhäuser, Der Ring des Nibelungen, Lohengrin en Der Fliegende Holländer in huis. Ik kan je vele geluidsfragmenten laten horen uit deze opera’s die zingen in mijn hart en hoofd. Ik laat je er drie horen.

Wagnerfragment 1: slot van de opera Die Walküre waar oppergod Wotan afscheid neemt van zijn lievelingsdochter Brünnhilde. De beeldkwaliteit is zeer matig. Geluid is goed te doen. Luister vooral hoe Wagner de ene keer groots uitpakt met koperblazers in vol vermogen en tegelijk de zachtere passages met zingende en tintelende violen. Wagners muziek heeft een heel sterke drang om je emoties wakker te schudden en onder de huid te kruipen.

Wagnerfragment 2: de opera Tannhäuser bevat wonderschone koormuziek waaronder het beroemde Pelgrimskoor. Een intiem stuk muziek horen we in de derde akte van deze opera. Wolfram von Eschenbach bezingt de maan die in de nacht schijnt. Hoor de welvende melodie in de cello’s.

Wagnerfragment 3: de opera Parsifal is mijn absolute favoriet wat betreft de operaliteratuur die mij bekend is. De muziek van de doorgewinterde operacomponist Wagner brengt opnieuw de lente in de klassieke muziek van die tijd, rond 1882. De muzikale taal van het orkest is bijna transcendent te noemen, de werkelijkheid overstijgend. De thematieken van leven en dood, schuld en vergeving, hemels licht en aardse duisternis, vriendschap en haat, liefde en lust, vroomheid en liederlijkheid,  pijn en vreugde, verlangen en wanhoop hebben allemaal een plek in het verhaal. Wat ik vooral knap vind is hoe Wagner het orkest een ‘alternatief’ verhaal laat vertellen ten opzichte van wat op het toneel gebeurt. De instrumentale delen van deze opera zijn verbluffend. Hieronder een fragment via YouTube: een muzikale reis waar tijd ruimte wordt.

 

Hoe meer ik met muziek bezig als luisteraar, hoe meer mij duidelijk wordt dat God ook in geluid, in muziek is te beleven. Ik heb dat eerder gemunt als sonotheologica (of sonotheologie) waar geluidsgolven een vindplaats kunnen zijn van God. De analyse en het doordenken daarvan staat nog in de kinderschoenen. Wel weet ik, dat zonder muziek mijn geloof in God droog had gestaan…

Robert-Jan van Amstel, 28 september 2018

Deel 1 van de blogserie “Liefde voor muziek”, klik hier
Delen 3, 4 en 5 van de blogserie “Liefde voor muziek” zijn op dit moment in de maak.