Bestaat Satan?

Satan (uit: Southpark The Movie 1999)
Satan (uit: Southpark The Movie 1999)

Lange tijd heb ik geen aandacht meer gehad voor dit figuur met de veel- of nietszeggende naam satan. Tijdens Bijbelkringen en soms in een preek kwam zijn naam weleens over mijn lippen. Ik had de conclusie getrokken dat satan of duivel meer ‘bedacht’ was om God uit de wind te houden. De goede God is voor mij niet te rijmen met het kwade in de wereld. Als God Schepper is van hemel en aarde en dus alles in handen houdt, dan kan ik dat niet in één adem verbinden met alle ellende en gelazer, verder weg en dichterbij. Satan moet er zijn, omdat er kwaad is. Althans…

Door een geest gevangen

Van de week kreeg ik een vraag via Vraag aan de dominee: “Bestaat Satan?” én ik studeerde voor de preek van a.s. zondag. De tekst die ik wil bepreken komt uit het Bijbelboek Lucas, hoofdstuk 13, vers 10 t/m 17. Een vrouw wordt 18 jaar lang door een geest van zwakte en ziekte gevangen. Zo was dat een gebruikelijke zienswijze in het toenmalige Bijbelse wereldbeeld.

Als ik het verhaal lees, dan ontroert mij dat moment dat de kromgebogen vrouw door Jezus naar voren wordt geroepen. Nota bene in een synagoge waar boven de vrouwen zitten en de mannen beneden. Jezus ziet haar. Eenmaal beneden vraagt Jezus helemaal niets aan haar. Hij spreekt een woord van genezing en legt haar de handen op. Van krom naar recht. De vrouw is blij. 18 Jaar lang gebonden door Satan, zegt Jezus in vers 16. Daar is die naam van dat figuur. Waarom neemt Jezus nu deze naam in de mond? Satan was toch afgedropen omdat hij niet in staat was Jezus in de woestijn te verleiden? (Zie Lucas 4, vers 1 t/m 13)

Eugen Drewermann
Eugen Drewermann

Drewermann

Een van de commentaren die ik gelezen heb tijdens de bestudering van dit verhaal is dat van Eugen Drewermann, Das Lukas-Evangelium band 2. Deze Duitse theoloog, heel goed in het schrijven van zeer dikke boeken, heeft een grote schare fans in (gelovig) Nederland en een dito groep tegenstanders. Deze laatsten moeten niets hebben van de diepte-psychologische kijk van Drewermann op de Bijbelverhalen. Zelf lees ik zijn boeken graag, omdat hij verrassende inkijkjes biedt bij het openleggen van het Bijbelgeschiedenissen. Zeker nu, voor mij een echte eyeopener:

Hij schrijft in zijn commentaar (p.121-122; parafrase door mij):

De satan is een door mensen misvormd beeld van God zelf. Uit God vormen mensen Zijn eigen tegenstander: Zijn wezen dompelen zij onder in angst. Zo wordt God tot bron van autoritaire macht en dwingende vormen van sturing en vervreemding gemaakt.

Dat klinkt wat cryptisch; laat staan hoe het letterlijk staat in het Duits. Drewermann gelooft in God die het goede, de liefde, recht en vrijheid van o.a. angst schenkt en garandeert. Bij hem gaat het om deze vraag:

Wat zegt God in het hart van mensen waar het gaat om het lijden van een ander mens?

God is liefde

2 Theologen 2 godsbeelden

Drewermann schrijft, dat theologen, priesters, Schriftgeleerden van die God een godsbeeld maken waar alles moet wat hen goeddunkt. Wat daarin niet past, wordt afgekeurd en verwijderd. Als ik naar mijzelf kijk als gelovige, als universitair opgeleid theoloog, dan heb ik ook een godsbeeld van God gemaakt. God is algoed, is de bron van alle bestaan en leven. Zijn Adem houdt de mens op spanning. Ieder mens draagt een goddelijke vonk en heeft dus in ieder geval iets van het hemels goede in zijn of haar binnenste. Tegelijk maak ik keuzes dus wat wel en niet bij God hoort. Daarmee sluit ik het ene in en het andere uit. Hoe vaak zie ik dat in mijzelf en om mij heen:

Zou die wel naar de hemel gaan aangezien zijn kerfstok en schuld?
Zou die wel een plek bij God hebben omdat hij/zij gemoord heeft?

Ik heb eens een preek gehoord tijdens een rouwdienst in Gereformeerde Gemeente in Nederland (buiten verband), een ultra-orthodoxe protestantse christelijke kerk. Het godsbeeld van een oordelende, straffende haast sadistische god kwam uit alle poriën van de dominee. Daar heb ik niets mee. Mijn godsbeeld is de zijne niet. Zie je hoe werkt? Twee theologen met twee godsbeelden.

Alle godsbeelden lopen stuk op Jezus

Wat Jezus doet daar met het oprichten van de vrouw na 18 jaar in de greep te zijn geweest van satan, is laten zien dat elk godsbeeld stukloopt op God zelf. De synagoge-overste is op zijn zachtst gezegd niet blij met deze genezing op de heilige rustdag, de sabbat. Geen arbeid mag verricht worden, de synagoge-overste heeft natuurlijk gelijk.  Hij heeft de Tien Geboden in de Thora na te leven. Jezus legt in Lucas 13 open hoe regels en wetten en dan vooral de achterliggende godsbeelden andere mensen gevangen en klein kan houden. Zo kan de één god bezig zien,  terwijl de ander, Jezus in dit geval, een satan, een door mensen misvormd godsbeeld aan het werk ziet.

Nieuwe kijk op Genesis 3 – een rode draad in de Bijbel

Er is één God en géén satan. Er zijn miljarden godsbeelden die uiteindelijk stuklopen en/of uitkomen op Jezus Christus in Wie God mens is geworden. Kun je je voorstellen dat ik het verhaal van de zondeval in Genesis 3 anders ben gaan lezen?
Appel (paradijs) misvormd en hersteldDe slang verleidt Eva en Adam om te worden als God. Deze geschiedenis is door Israël opgeschreven om de tijd te duiden sinds God een verbond heeft gesloten met Zijn volk. Deze slang zie ik als een door mensen misvormd godsbeeld. God wandelt in de Tuin van Eden. De mens kan van alles eten, behalve van die ene boom van kennis van goed en kwaad. Ofwel: de kennis om te vormen (scheppen) en te misvormen (ruïneren).
De eerste mens leert al snel hoe makkelijk het is om te misvormen en uit te sluiten; nota bene zichzelf als ze merken dat ze naakt zijn. Een rode draad in de bijbel is de strijd tegen afgoderij, niet alleen bij de andere volken. Ook bij de mens zelf. Afgoderij is God misvormen waardoor de medemens geen kans krijgt.

Geen dualisme

Ik heb de laatste tijd geleerd en ontdekt, wanneer alle godsbeelden stuk zijn geslagen, dat ik uiteindelijk God overhoud. Dat er één God is en geen gepriegel met dualisme: God is goed en het kwade is een satan of een demiurg. Met het schrijven van deze gedachte worden allemaal nieuwe vragen geboren zoals: hoe zit het dan met het mens overstijgende kwaad, als alleen God God is? Daar ga ik mee aan de gang. Geloven is wel lastig, vind je niet? Tegelijk: ik vind het heerlijk om vragenderwijs dichter bij God uit te komen.

Conclusie

God roept me steeds weer op te waken voor misvormingen, want die geven bestaansrecht aan satan.

Robert-Jan van Amstel, 19 augustus 2016